آشنایی با ادله و اسناد رخ داد پلید پوریم

مدخلی بر ایران شناسی بدون دروغ و بی نقاب، ۱۴۸

از هیچ مسیر و طریقی نمی توان برای شیراز و یا دیگر شهرهای استان فارس قدمت ماقبل زندیه تامل شد و در سراسر آن استان، جز بقایای آثار عیلامیان و مهاجران یونانی، در هیچ اندازه و کاربردی بنای تاریخی پیش از اصطلاحا زندیه خان زند نمی بینیم. با این همه، در این خطه نسبتا پهناور، آثار فراوانی از کاروان سراهای ویرانه ای بر جاست که به شرح زیر، بنای آن ها را از دوران به اصطلاح صفویه می دانند که و تا دوران قاجار ادامه می یابد. اینک گرچه ممکن است اندکی مطول بنماید، اما از آن که بررسی سخت گیرانه ی بقایای کاروان سراهای ایران، اسرار بسیاری از تهاجمات پنهان علیه هویت و هستی مردم ایران و به طور کلی مسلمین را خواهد گشود، پس دخول به باریکه راه های پرت افتاده در این کاروان سراها ما را به گنجینه های مخفی مانده با ارزشی در زوایای آن رهنمون خواهد شد. بدین ترتیب، گرچه می توان تعداد قابل توجهی از کاروان سراهای موجود در فارس را، به قرائنی نه چندان متقن، ساخته هایی از عهد به اصطلاح صفویه بدانیم، اما این باراندازها، تماما بناهای بین راهی اند و ساخت کاروان سراهای درون شهری، در سراسر ایران، عمدتا از دوران قاجار و در شیراز از عهد زندیه آغاز می شود. این اشاره ی بدون معارض گواه است که در زمان صفویه هنوز در ایران شهری جز اصفهان، در اندازه نیاز به پایانه های حمل کالا نبوده است. آیا عجیب نیست که در مسیر شهرهایی هنوز ناپیدا این همه کاروان سرای بین راهی ساخته باشند و اگر ساخته اند در پس این سازمان دهی و سرمایه گذاری غول آسا و بی مصرف چه آرمان و هدفی نهفته بود؟!! چنین ابهامات بی پاسخی لااقل این نظر را تقویت می کند که ساخت کاروان سراهای بین راهی در زمان اصطلاحا صفوی، فقط نمایشی از حیات اقتصادی و تظاهری به روابط اجتماعی است و ظهور شهرهای کنونی، حاصل تحولات تدریجی دیگری است که به بیان آن با خواست الهی خواهم رسید. این مطلب بدیع، اگر با رد آسان ادعای دیرینگی تهران و شیراز اثبات می شود، پس گفت و گو در باب شهرهای کوچکی ضرورت ندارد که عمدتا چون نمونه قم و کرمان و تمامی دیگر شهرهای استان خراسان و آذربایجان، سده ها پس از صفویه و به طور اصولی پس از انقلاب ۵۷ توسعه یافته و از صورت دهات و قصبات خارج شده اند.

هنوز پیش از این که به توضیحاتی در باب بناهایی وارد شوم که در نقشه ی زیر از کاروان سراهای استان فارس در صفحه ی ۱۹۶ کتاب «کاروان سراهای ایران» آمده، تذکر و توجه دیگری را لازم می دانم، که به اثبات نبود تجمع شهری در ایران ماقبل صفوی، از مبداء قتل عام پوریم، بسیار مدد می رساند و آن نگاه دقیق تری به نقشه پراکندگی استقرار بقایای ابنیه کاروان سرایی است که معلوم می کند در حوزه های مهمی، که علی القاعده باید در مسیر ارتباطات منطقه ای و فرامرزی شناخته شوند، در هیچ دوره و حتی در زمان قاجار کاروان سرایی نساخته اند، که شامل سراسر نوار غربی و جنوبی و شرقی ایران، به استثنای استان فارس و خراسان و آذربایجان می شود!!! مثلا در همدان و ایلام و چهار محال بختیاری و کهکیلویه و بویر احمد و لرستان و کردستان و خوزستان و استان ساحلی و زابل و سیستان و بلوچستان، بقایای هیچ کاروان سرایی موجود نیست. چنین مطلب روشنی اثبات می کند که مقاطعه کاران وارد شده به ایران و ماموران ساخت این سلسله کاروان سراها، که اینک به نام صفویه می شناسیم، یا بخش مهمی از این سرزمین را نمی شناخته و یا از ورود به آن هراس داشته اند. همین اشاره کوچک معلوم می کند که گفت و گو از سرزمینی دارای مراکز تجمع شهری، روابط اجتماعی و دولت قدرتمند مرکزی، چنان که در باب صفویه مرسوم است، حتی تا اواخر عهد قاجار نیز، به شوخی شبیه تر است. برای پنهان نگه داشتن چنین واقعیت مسلّم و محکمی است که به دنبال نام بسیاری از بزرگان تصوری در ایران نام شهری را افزوده اند: مورخ آملی، پزشک همدانی، سیاحتگر استخری، هنرمند و معمار شیرازی، سردار خراسانی و شاعر و ادیب و مفسر نیشابوری.

نقشه ی استقرار بقایای ابنیه ی کاروان سرایی در استان فارس

۱. نام کاروان سرا: آب باریک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی یزد خواست، شیراز. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۲. نام کاران سرا: آب سالو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، کرامه. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه. 
3. نام کاروان سرا: آب گرم. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار،خنج. نوع پلان: متفرقه. قدمت: ساسانی، اسلامی. 
۴. نام کاروان سرا: آب گرم. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، جهرم. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه. 
۵. نام کاروان سرا: آصف. موقعیت جغرافیایی: بیضا (شمال شیراز) . نوع پلان:  . قدمت: صفویه. 
۶. نام کاروان سرا: احمدی. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، بوشهر. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه. 
۷. نام کاروان سرا: امین آباد. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، آباده. نوع پلان: ۸ ضلعی. قدمت: صفویه. 
۸. نام کاروان سرا: آنوه . موقعیت جغرافیایی: ۱۴ کیلومتری جنوب به شرق لار. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت:صفویه، قاجاریه. 
۹.نام کاروان سرا: باجگاه. موقعیت جغرافیایی: شرق شیراز. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۱۰.نام کاروان سرا: باشلو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی سروستان، فسا. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۱۱.نام کاروان سرا: بنارویه. موقعیت جغرافیایی: جاده لار، جهرم. نوع پلان: هشت ضلعی. قدمت: صفویه.
۱۲.نام کاروان سرا: بیدزرد. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، فیروز آباد. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۱۳.نام کاروان سرا: ۲۰ کیلومتری شمال بستک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بستک. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۱۴.نام کاروان سرا: بیضا. موقعیت جغرافیایی: شمال غرب شیراز. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۱۵.نام کاروان سرا: بیضا. موقعیت جغرافیایی: شمال غرب شیراز. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه،قاجاریه.
۱۶.نام کاروان سرا: پاتوه. موقعیت جغرافیایی:               . نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: اوایل اسلام.
۱۷.نام کاروان سرا: پل آبگینه. موقعیت جغرافیایی: جاده شیراز، کازرون. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۸.نام کاروان سرا: تپه کوشک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی کازرون. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قبل ازاسلام.
۱۹.نام کاروان سرا: تل کشک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، بیشاپور. نوع پلان: دوایوانی. قدمت: ساسانی.
۲۰.نام کاروان سرا: تنگ زنجیران. موقیعت جغرافیایی: جاده ی شیراز، فیروز آباد. نوع پلان: متفرقه . قدمت: اوایل اسلام.
۲۱.نام کاروان سرا: تنگ زنجیران. موقیعت جغرافیایی: جاده ی کازرون. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۲۲.نام کاروان سرا: جنوب سورمک. موقیعت جغرافیایی: جاده ی آباده، شیراز. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۲۳.نام کاروان سرا: جوجهک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، فهلیان. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۲۴.نام کاروان سرا: جهرم. موقعیت جغرافیایی: جاده ی جهرم، فیروز آباد. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۲۵.نام کاروان سرا: چاپارخانه. موقعیت جغرافیایی: غرب شیراز. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۲۶.نام کاروان سرا: حاج آقا جمال. موقعیت جغرافیایی: جنوب لار. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۲۷.نام کاروان سرا: حاجی محمد رحیم. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، بوشهر. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۲۸.نام کاروان سرا: خان خوره. موقعیت جغرافیایی: جاده ی آباده، شیراز. نوع پلان: ۸ ضلعی. قدمت: صفویه.
۲۹.نام کاروان سرا: خان زنیان. موقعیت جغرافیایی: شیراز. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۳۰.نام کاروان سرا: خان زنیان. موقعیت جغرافیایی:        . نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۳۱.نام کاروان سرا: خان زنیان. موقعیت جغرافیایی: شیراز. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه قاجاریه.
۳۲.نام کاروان سرا: خان زنیان. موقعیت جغرافیایی: غرب شیراز. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۳۳.نام کاروان سرا: خانه کت. موقعیت جغرافیایی: جاده ی تبریز، شیراز. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۳۴.نام کاروان سرا: خاور (کاور). موقعیت جغرافیایی: جاده ی فیروز آباد، شیراز. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۳۵.نام کاروان سرا: خشکه زرد. موقعیت جغرافیایی: جاده ی یزد خواست. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۳۶.نام کاروان سرا: خاور. موقعیت جغرافیایی: جاده ی فیروز آباد، شیراز. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۳۷.نام کاروان سرا: خیر آباد. موقعیت جغرافیایی: ۷۴ کیلومتری شیراز به طرف سروستان. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۳۸.نام کاروان سرا: بیریس. موقعیت جغرافیایی: جاده لار. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۳۹.نام کاروان سرا: دروازه ی گچ. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، فیروز آباد. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: ساسانی.
۴۰.نام کاروان سرا: دو کوهک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، فهلیان. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: صفویه.
۴۱.نام کاروان سرا: ده بید. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، نزدیک پاسارگارد. نوع پلان: ۸ضلعی. قدمت: صفویه.
۴۲.نام کاروان سرا: ده گردو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی یزد خواست، شیراز. نوع پلان: یک ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۴۳.نام کاروان سرا: دیودان. موقعیت جغرافیایی: جنوب شرقی شیراز. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۴۴.نام کاروان سرا: راهدار. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، بوشهر. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۴۵.نام کاروان سرا: یا رباط موت خون. موقعیت جغرافیایی: جاده ی جهرم، شیراز. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۴۶.نام کاروان سرا: سنگ آب. موقعیت جغرافیایی: جاده ی فهلیان، شیراز. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۴۷.نام کاروان سرا: غرب اوز. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، خنج. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۴۸.نام کاروان سرا: فرخ آباد. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، فیروز آباد. نوع پلان:    . قدمت:       .
۴۹.نام کاروان سرا: فرخ آباد. موقعیت جغرافیایی: شمال فیروز آباد. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۵۰.نام کاروان سرا: فیروز آباد. موقعیت جغرافیایی: نزدیکی فیروز آباد. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۵۱.نام کاروان سرا: قلعه کولی. موقعیت جغرافیایی: فارس. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۵۲.نام کاروان سرا: میان کتل. موقعیت جغرافیایی: جاده ی بم، گردنه ی بیرزن. نوع پلان: چهارایوانی. قدمت:صفویه.
۵۳.نام کاروان سرا: کوشک )قلعه کوشک. ( موقعیت جغرافیایی: جاده ی فیروز آباد. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: سلجوقی.
۵۴.نام کاروان سرا: ماهین آباد. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، یزد خواست. نوع پلان: چهارایوانی. قدمت: صفویه.
۵۵.نام کاروان سرا: مختک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، جهرم. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۵۶.نام کاروان سرا: مختک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، جهرم. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۵۷.نام کاروان سرا: مشیری . موقعیت جغرافیایی: جاده ی بوشهر، شیراز. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۵۸.نام کاروان سرا: مقصود بیگ. موقعیت جغرافیایی: جاده ی امین آباد، شیراز. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: اوایل اسلام.
۵۹.نام کاروان سرا: مقصود بیگ. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، فهلیان. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۶۰.نام کاروان سرا: موت خون. موقعیت جغرافیایی: جاده ی جهرم، شیراز. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۶۱.نام کاروان سرا: موت خون. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، جهرم. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۶۱.نام کاروان سرا: میان جنگل. موقعیت جغرافیایی: جاده ی سروستان، فسا. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۶۲.نام کاروان سرا: میان کتل. موقعیت جغرافیایی:        . نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۶۳.نام کاروان سرا: نیمار. موقعیت جغرافیایی: جنوب لار. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۶۴.نام کاروان سرا:        . موقعیت جغرافیایی: جاده ی نور آباد، بیشاپور. نوع پلان: متفرقه. قدمت: ساسانی.
۶۵.کاروان سرا:             . موقعیت جغرافیایی: جاده ی خاور، فیروز آباد. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۶۶.نام کاروان سرا:        . موقعیت جغرافیایی: روستای سیوند. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۶۷.نام کاروان سرا:        . موقعیت جغرافیایی: جاده ی کازرون، بوشهر. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۶۸.نام کاروان سرا:         . موقعیت جغرافیایی: جاده ی کازرون، بوشهر. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۶۹.نام کاروان سرا: داردم. موقعیت جغرافیایی: جاده ی ابرقو، اسفندان. نوع پلان: متفرقه. قدمت:         .
۷۰.نام کاروان سرا: کوشک زر. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز،یزد خواست. نوع پلان: متفرقه . قدمت: صفویه.
۷۱.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: ۲ کیلومتری شمال بستک جاده ی لار، بستک. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۷۲.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: ۱۳کیلومتری غرب لار. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۷۳.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: غرب لار. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه، قاجاریه.
۷۴.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، خنج. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۷۵.نام کاروان سرا: کوله، دهرا . موقعیت جغرافیایی: شمال لار. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۷۶.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: ۱۰ کیلومتری جنوب لار، جاده ی لار، بستک. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۷۷.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: ۱۲ کیلومتری غرب لار. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۷۸.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، خنج. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۷۹.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، خنج. نوع پلان: متفرقه. قدمت:
قاجاریه.
۸۰.نام کاروان سرا: پشت سنگر. موقعیت جغرافیایی: شمال لار. نوع پلان: چهار ایوانی . قدمت: قاجاریه.
۸۱.نام کاروان سرا: بیریس. موقعیت جغرافیایی: جاده ی  لار. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۸۲.نام کاروان سرا: معلم کثیر . موقعیت جغرافیایی: شمال غرب لار. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۸۳.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: ۶ کیلومتری شمال اردستان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۸۴.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: جاده ی بستک، لار. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه، قاجاریه.
۸۵.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بستک. نوع پلان: متفرقه. قدمت: ایلخانی.
۸۶.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بستک. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه، قاجاریه.
۸۷.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، دشت ارژنگ. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۸۸.نام کاروان سرا: بهی. موقعیت جغرافیایی: جنوب لار. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۸۹.نام کاروان سرا: تنگ نائو . موقعیت جغرافیایی: شرق لار. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۹۰.نام کاروان سرا: سناخت. موقعیت جغرافیایی: جنوب لار. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۹۱.نام کاروان سرا: نیمار . موقعیت جغرافیایی: جنوب شرق لار. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۹۲.نام کاروان سرا: بستک. موقعیت جغرافیایی: جنوب لار. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۹۳.نام کاروان سرا: جویم (گویم). موقعیت جغرافیایی: شمال غرب لار. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۹۴.نام کاروان سرا: باغین. موقعیت جغرافیایی: جاده ی رفسنجان. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۹۵.نام کاروان سرا: بیاض. موقعیت جغرافیایی: جاده ی رفسنجان، یزد. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۹۶.نام کاروان سرا: خانه سرخ. موقعیت جغرافیایی: جاده ی کرمان، سیرجان. نوع پلان: کوهستانی. قدمت: صفویه.
۹۷.نام کاروان سرا: خرگو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی کرمان، سیرجان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۹۸.نام کاروان سرا: رباط غرب شهر بابک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، کرمان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: اوایل اسلام.
۹۹.نام کاروان سرا: رو به روی رباط شمس(چاپارخانه). موقعیت جغرافیایی: جاده ی یزد، کرمان. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۱۰۰.نام کاروان سرا: سنگ تو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی کرمان، سیرجان. نوع پلان: کوهستانی. قدمت: صفویه.
۱۰۱.نام کاروان سرا: سورچ. موقعیت جغرافیایی: جاده ی کرمان، راور. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۱۰۲.نام کاروان سرا: شهر بابک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی شیراز، کرمان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۰۳.نام کاروان سرا: شیخ . موقعیت جغرافیایی: جاده ی سیرجان، یزد. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: قاجاریه.
۱۰۴.نام کاروان سرا: کبوترخان. موقعیت جغرافیایی: جاده ی رفسنجان، کرمان. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۱۰۵.نام کاروان سرا: ماهان. موقعیت جغرافیایی: ماهان کرمان. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۱۰۶.نام کاروان سرا: هروز آباد، حور. موقعیت جغرافیایی: جاده ی کرمان، راور. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۰۷.نام کاروان سرا:           . موقعیت جغرافیایی: ۱۶ کیلومتری جنوب شرق رفسنجان. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۱۰۸.نام کاروان سرا: چاپارخانه. موقعیت جغرافیایی: جنوب کرمان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۰۹.نام کاروان سرا: چاپارخانه ریزو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی زرند، کوه بنان. نوع پلان :متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۱۰.نام کاروان سرا: چاپارخانه. موقعیت جغرافیایی: ۲۰ کیلومتر شمال کرمان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۱۱.نام کاروان سرا:        . موقعیت جغرافیایی: جاده ی کرمان، نگار. نوع پلان: دو ایوانی. قدمت: ساسانی.
۱۱۲.نام کاروان سرا: حیدر آباد. موقعیت جغرافیایی: جاده ی بیاض، رفسجان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۱۳.نام کاروان سرا: چهل پایه. موقعیت جغرافیایی: جاده ی راور، مشهد. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۱۱۴.نام کاروان سرا: چاه باغین. موقعیت جغرافیایی: جنوب کرمان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۱۵.نام کاروان سرا: حیدر آباد. موقعیت جغرافیایی: جاده ی بیاض، رفسنجان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۱۶.نام کاروان سرا: حوض خان پنج. موقعیت جغرافیایی: جاده زرند، کوه بنان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۱۷.نام کاروان سرا: بادنی. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۱۸.نام کاروان سرا: بادنی. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۱۹.نام کاروان سرا: بادنی. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۲۰.نام کاروان سرا: بادنی. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۱۲۱.نام کاروان سرا: برکه ی سلطان. موقعیت جغرافیایی: جاده ی بندر عباس، لار. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۱۲۲.نام کاروان سرا: برگه سفید. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۲۳.نام کاروان سرا: برگه سه تا. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۲۴.نام کاروان سرا: ۵ کیلومتری غرب انوه. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر لنگه. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه، قاجاریه.
۱۲۵.نام کاروان سرا: پهلوان. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر لنگه. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۱۲۶.نام کاروان سرا: تکیه خانه. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۱۲۶.نام کاروان سرا: تنگ دالون. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس.نوع پلان:کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۲۷.نام کاروان سرا: تنگ تائو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه.
۱۲۸.نام کاروان سرا: تنگ دالون. موقعیت جغرافیایی: جاده ی بندر عباس، لار. نوع پلان: متفرقه. قدمت: قاجاریه.
۱۲۹.نام کاروان سرا: تنگ نو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۱۳۰.نام کاروان سرا: تنگه دکان. موقعیت جغرافیایی: جاده ی بندر عباس، سیرجان. نوع پلان: کوهستانی. قدمت: صفویه.
۱۳۱.نام کاروان سرا: جنوب لار. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر لنگه. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه، قاجاریه.
۱۳۲.نام کاروان سرا: جیحون. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه، قاجاریه.
۱۳۳.نام کاروان سرا: شونو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی بندرعباس، لنگه. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۳۴.نام کاروان سرا: دشت. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۳۵.نام کاروان سرا: رباط شاه عباسی. موقعیت جغرافیایی: شمال شرق بستک. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه، قاجاریه.
۱۳۶.نام کاروان سرا:رباط شاه عباسی. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر لنگه. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: صفویه، قاجاریه.
۱۳۷.نام کاروان سرا: سایه بان. موقعیت جغرافیایی: جاده ی بندرعباس، سیرجان. نوع پلان: متفرقه. قدمت:       .
۱۳۸.نام کاروان سرا:۳ کیلومتری شرق هورمود. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر لنگه. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۱۳۹.نام کاروان سرا: شرق تنگ نو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۴۰.نام کاروان سرا: شمال بندر عباس. موقعیت جغرافیایی: جاده ی بندر عباس، سیرجان. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۱۴۱.نام کاروان سرا: شمال شرق بستک. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر لنگه. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۱۴۲.نام کاروان سرا: قلعه پهلو. موقعیت جغرافیایی: جاده ی بندرعباس، لار. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۱۴۳.نام کاروان سرا: کشیده دری. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندرعباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۴۴.نام کاروان َسرا: کشیده دری. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندرعباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۴۵.نام کاروان سرا: گچینه ۱. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: قاجاریه.
۱۴۶.نام کاروان سرا: گچینه ۲(قدیمی).موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۴۷.نام کاروان سرا: گیناو. موقعیت جغرافیایی: شمال بندر عباس. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۱۴۸.نام کاروان سرا: موخ احمد. موقعیت جغرافیایی: نزدیکی بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۴۹.نام کاروان سرا: نزدیک پل رود کول. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: قاجاریه.
۱۵۰.نام کاروان سرا: هاشم. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۵۱.نام کاروان سرا: ۸ کیلومتری شرق انوه. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۱۵۲.نام کاروان سرا: هورمود. موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر عباس. نوع پلان: چهار ایوانی. قدمت: قاجاریه.
۱۵۳.نام کاروان سرا: یونگی. موقعیت جغرافیایی: نزدیکی بندر عباس. نوع پلان: کرانه ی خلیج فارس. قدمت: صفویه.
۱۵۴.نام کاروان سرا:          . موقعیت جغرافیایی: جاده ی لار، بندر لنگه. نوع پلان: چهار ایوانی . قدمت: قاجاریه.
۱۵۵.نام کاروان سرا:         . موقعیت جغرافیایی: ۹ کیلومتری غرب انوه. جاده ی لار، بستک. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.
۱۵۶.نام کاروان سرا:         . موقعیت جغرافیایی: ۱۵ کیلومتری جنوب به شرق بستک. جاده ی لار، بندر لنگه. نوع پلان: متفرقه. قدمت: صفویه.

این توضیح و شرحی است غالبا بی اساس، در باب بقایای کاروان سراهای استان فارس، که از صفحه ی ۱۹۶ تا ۳۵۴ کتاب کاروان سراهای ایران برداشته ام. مولفان آن، ۷۵ نمونه از قریب ۱۵۰ کاروان سرای آن استان را، به قاجار، ۵۵ نمونه را به صفویه، ۴ نمونه را به ساسانیان، ۵ نمونه را به اوائل دوران اسلام، ۹ نمونه را به صفوی - قاجار و یکی را به سلجوقیان بخشیده اند. این که دولت سلجوقی و نمی دانیم برای چه منظور، تفننا در آن استان بزرگ، تک کاروان سرا و یا مثلا ساسانیان چهار نمونه بار انداز ساخته باشند، واقعا جز تمسخر تاریخ و نشانه ی غرض نزد سازندگان چنین کتاب ها و قادر به تامین هدف آن ها نیست که از این طریق قصد اثبات حضور این یا آن سلسله ی ناپیدا را داشته اند. زیرا اصولا و چنان که در یادداشت بعد به خواست خداوند خواهد آمد، انتشار چنین معلوماتی، فاقد مستندات قابل اعتناست و جز بر اساس گمان و در اجرای منظوری معین تولید نشده است. (ادامه دارد) 

آشنایی با ادله و اسناد رخ داد پلید پوریم

مدخلی بر ایران شناسی بدون دروغ و بی نقاب، ۱۴۷

بر محکماتی که در این وبلاگ به عنوان شرح تاریخ و فرهنگ شرق میانه کهن و باستان و اسلامی عرضه می شود، پایه های بنای تازه ای در مبحث کلی شناخت گذارده خواهد شد که با مصالح دروغ و فریب، چنان که اینک به عنوان کاخ میراث تاریخ و ادب ما نمایش می دهند، بالا نرفته باشد. با قرائنی، این وبلاگ به روزنی بدل شده است که صاحبان اندیشه اندک اندک به دایره ی آن ورود می کنند و دیری نخواهد گذشت که سیب تاریخ و ادب و هنر جهان، پیش و پس از قتل عام پوریم، از کرم خاخام نوشته های جاعلانه، چنان پاک شود که مسلمانی مثلا سراینده مصرع «به می سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید» را لسان الغیب نپندارد و گور او را زیارت نکند، چشم و گوش را در قبول تلقینات کنونی از جمله در باب معماری عهد به اصطلاح صفویه و ماقبل آن باز نگه دارد و آن سوتر، یونانی صاحب عقل، سکه های کلنی های مهاجر نشین یونان را، از آن اشکانیان نپندارد. 

دانشگاه پهلوی شیراز، در سال ۱۹۷۲ میلادی، تک نگاری و گزارش دونالد ان. ویلبرت درباره ی تعمیرات در مسجد جامع عتیق شیراز را، که از سال ۱۹۳۵ میلادی آغاز شده بود، به زبان انگلیسی، همراه عکس هایی اریژینال از موقعیت مسجد عتیق، پیش و پس از تعمیرات، به چاپ رساند که از معتبرترین منابع برای شمارش و شناخت گام هایی است که در صد سال اخیر در حوزه شیادی در باب بقایای آثار معماری در ایران برداشته اند. خواندن مطالب این کتاب، که به خواست خداوند به زودی ترجمه ی فارسی آن را عرضه خواهم کرد، بر فاصله گرفتگان از تعصب نشان می دهد که فرد فرد وارد شوندگان بیگانه بر این سرزمین، تا هم امروز، که بر خود عنوان ایران و باستان و اسلام و هنر شناس و مرمت کار و غیره گذارده اند، خیانت کارانی شایسته ی محاکمه اند که فرهنگ خطه ی ما و علائق انسان به دریافت حقیقت را با ساده ترین روش به بدترین یاوه ها آلوده اند.

این تصویری از مسجد جامع عتیق شیراز،  قبل از نوسازی سال ۱۹۳۵ میلادی در کتاب ویلبرت است. بدون شک مسجد شناختن این کوشک کوچک به علت فقدان محراب و گلدسته و گنبد و وجود آرایه های غیر اسلامی دیگر، به خصوص در قرنیزهای سنگی زیرین آن، محل اطمینان و قطعیت نیست. در عکس، موقعیت هر چهار نیم مناره و فضای میان آن ها، به خوبی قابل تشخیص و بسیار محدود است. دیوار انتهایی کوشک، که عمقی ندارند، بلافاصله به اندک بناهای عمومی و بیرون از محوطه منتهی می شود و فضای مناسبی برای شبستان، میان کوشک و بناها و گذر خارج باز نیست.

و این هم حالت پس از مرمت آن کوشک میانی مسجد عتیق و از همان زاویه، که ارتباط بسیار اندکی با بقایای موجود در عکس قبل دارد. گرداگرد کوشک اینک شبستان محکم و دارای وسعت و عمقی است که در عکس پیش از تعمیر، نشان و فضایی برای آن دیده نمی شد، چنان که نمی دانیم در فاصله ی کوتاه این نوسازی مرمت نامیده، آن درخت ظاهرا تاریخی چه گونه سبز شده است؟ آیا می دانید که شروح کنونی برای این ظاهرا مسجد تازه ساز، از چه قماشی است؟

«مسجد جامع عتیق: مسجد جامع عتیق یا مسجد جمعه یا مسجد آدینه، از کهن ترین مساجد شیراز است که در مشرق شاه چراغ قرار دارد. این مسجد دو ایوانی در سال ۲۸۱ ه.ق به دستور عمرولیث ساخته شد. ساختمان مسجد که اولین هسته تاریخی شهر شیراز است، مشتمل بر بنایی مرتفع است که دارای چندین حجره و شبستان است و برخی از قسمت های آن دو طبقه می باشد. این مسجد دارای ۶ در ورودی و خروجی بوده است، دو در، در ضلع شمالی، یک در، در ضلع جنوبی، دو در، در ضلع غربی و یک در، در ضلع شرقی. در ورودی ضلع شمالی به دوازده امام معروف است. سر در شمالی مسجد با کاشی مقرنس کاری شده است و بر روی چهار کتبیه نام دوازده امام بر روی کاشی نگاشته شده است. در وسط ضلع شمالی مسجد، طاق نمای مرتفعی به نام طاق مروارید قرار گرفته است که در دو طرف آن با آجر مقرنس کاری شده است. در حاشیه بالای داخلی این طاق نیز سوره «هل اتی» با خط نسخ بر روی کاشی نگاشته شده است. در انتهای آن پلکانی است که به پشت بام و گلدسته ها ختم می شود و در پیشانی و جلو آن ها کاشی کاری شده است و روی آن ها با خط نسخ آیات قرآنی نگاشته شده است. در ضلع غربی این طاق نما، دالان در دوازده امام یا در شمال و پنج طاق نما قرار گرفته است و در پشت این دالان و طاق نماها، شبستان کوچکی قرار دارد». (دانش نامه آثار تاریخی فارس، ص ۳۵۶)

مهم نیست که برابر اسناد و نمونه های عرضه شده ی پیشین، کارمند دولت مصر در قرن ششم هجری و به شهر قاهره، خط قابل خواندنی در ارائه ی رسید به یک مودی مالیاتی ندارد. همین که مرمت کاران غالبا یهودی با شامورتی بازی چنین ظاهر کنند که یعقوب لیث در قرن سوم کتیبه های کاشی به خط نسخ با نقطه و اعراب کامل در مسجد جامع عتیق شیراز می نوشته و تبلیغ شیعه گری می کرده، نوکرانی در میراث و دیگر مراکز فرهنگی موظف و مسئول، کلاه را به هوا پرتاب می کنند و با خرید از بازار این گونه اوهام خارج از عقل، در باب شیراز کهن حکایت می بافند، زیرا تشکیک عقلانی و اسنادی در قبول قدمت شیراز، لااقل هزار برگ از اوراق این دفتر دروغ در باب تاریخ و ادب ایران را، با باد منطق رهسپار عدم می کند.

با این همه، همان هیئت مرمت، در سال ۱۹۳۶ میلادی، یعنی ۱۳۱۵ شمسی، یک سال پس از ورود، از شهر شیراز نقشه ای برداشته، که در بالا ملاحظه می کنید و در صفحه ی ۶۷ گزارش انگلیسی دونالد ویلبر چاپ شده است. نقشه ای است که خوش بختانه کدهای راه نما و مقیاس و سال رسامی دارد و اعلام می کند که تمام شهر شیراز، در اواخر عهد رضا شاه، برابر مقیاس، مربعی است با اضلاع ۱۵۰۰ متر که برابر توضیح کدهای راه نما، نقاط مسکونی آن، حتی ده در صد شهر را نمی پوشانده است. زیرا آن چه را به صورت خطوط و مساحت های بی نظم در این نقشه می بینید، زمین های زراعی در داخل حصار شهر، آن هم به سال های پایانی سلطه رضا شاهی است که گفته اند مشغول آباد کردن ایران بوده است.   

پیش تر و در یادداشت ۱۳۷ تصاویر بالا را، همراه شروح لازم، در مقیاس بزرگ تر، از شیراز سال ۱۳۳۰و ۱۳۳۵، یعنی پانزده و بیست سال پس از نقشه برداری هیئت مرمت مسجد جامع عتیق نمایش داده ام. تصاویری که به وضوح صحت رسامی آن هیئت را نشان می دهد و معلوم می کند که قسمت اعظم آن مربع ۱۵۰۰ متری، که اینک شیراز و پایتخت فرهنگی جهان می شناسانیم، در سال های ۱۳۳۰ و ۱۳۳۵ شمسی هم پوشیده از زمین های زراعی و غیر مسکون بوده است. آیا حافظ و سعدی در این مربع در عهد آن ها مسلما خالی، که ساخت آن از زمان کریم خان زند آغاز شده، دیوان سروده اند؟ سلاطین آل مظفر از این بیابان به کرمان و تبریز لشکر سی هزار نفره برده اند؟ یعقوب لیث در این اقلیم فاقد نشان تجمع مسجد برآورده و یک دیلمی دیگر، هزار سال پیش برای چنین مکان بی ورود و خروجی، دروازه قرآن ساخته است؟ مگر ساده و روشن تر از این می توان ململ دروغ هایی را درید که در باب همه چیز این سرزمین به کوشش کنیسه ها بافته و بر تصورات ما پهن کرده اند؟! با این همه این یادداشت مقدمه ای است تا با دیدار نمایه هایی از کاروان سراهای ساخت عهد صفوی، در یادداشت بعد، آگاه شوید که به ظاهر قریب ۱۵۰ کاروان سرای میان راهی، از زمان ساسانیان تا به دوران قاجار، به کاروان هایی خدمات می داده اند که از همه سو، برای این شهر اشباح، که در عهد صفویه نام و خشتی از آن نبوده و در زمان رضا شاه نیز کم تر از دو کیلومتر مساحت پوشیده از زمین های زراعی داشته و نمی دانیم چه کالایی را برای عرضه در چه بازار و مصرف کدام مردم، حمل می کرده اند!!! (ادامه دارد)